W całym kraju miasta, powiaty i gminy biorą dziś udział w dniu akcji „Gminy na krawędzi”, aby zwrócić uwagę na dramatyczną sytuację finansową samorządów lokalnych. Główne stowarzyszenia samorządowe – Niemiecki Związek Miast, Niemiecki Związek Powiatów oraz Niemiecki Związek Miast i Gmin – wspólnie wezwały do udziału w tym dniu akcji i domagają się od rządu federalnego oraz krajów związkowych podjęcia zdecydowanych działań mających na celu stabilizację finansów samorządowych.
Sytuacja finansowa miast, powiatów i gmin w ostatnich latach stale się pogarszała. W skali kraju deficyt samorządowy w 2025 roku wyniósł około 30 miliardów euro, osiągając tym samym historyczny rekord. Głównymi przyczynami są stale rosnące wydatki socjalne, a także liczne zadania i wymogi prawne, które rząd federalny i kraje związkowe przenoszą na szczebel gminny. Niezbędne do tego finansowanie pozostaje jednak w wielu przypadkach poniżej rzeczywistych nakładów.
Również powiat Märkisch-Oderland stoi przed poważnymi wyzwaniami finansowymi. Zgodnie z planem budżetowym na rok budżetowy 2026 przewiduje się, że w latach budżetowych 2026–2029 deficyt w budżecie wynikowym wyniesie łącznie około 165 mln euro.
Sytuacja ta dotyczy również 18 miast, gmin i urzędów powiatu. Rosnące wydatki obowiązkowe i niewystarczające środki finansowe coraz bardziej ograniczają swobodę działania gmin. A przecież to właśnie lokalne gminy, poprzez swoje dobrowolne działania, kształtują życie społeczne. Oferta kulturalna i sportowa, wsparcie dla stowarzyszeń, praca z młodzieżą, miejsca spotkań, imprezy i liczne inne projekty wzmacniają spójność społeczną i sprawiają, że miejscowości w powiecie są atrakcyjne do życia.
Aby zapewnić sobie zdolność do działania w zakresie finansowym, powiat jest już zmuszony do wdrożenia szeroko zakrojonych działań konsolidacyjnych. Obejmują one między innymi:
- Redukcja etatów lub likwidacja stanowisk w administracji powiatowej, o ile jest to możliwe z organizacyjnego punktu widzenia
- Oszczędności w zakresie świadczeń dobrowolnych
- Odłożenie lub ograniczenie planowanych inwestycji
Odłożenie działań związanych z utrzymaniem obiektów budowlanych.
Starosta Gernot Schmidt wyjaśnia: „Kryzys finansowy gmin jest wynikiem tendencji, którą obserwujemy od lat. Podejmuje się coraz więcej zadań, wymaga się coraz wyższych standardów i obiecuje się coraz to nowe usługi, nie zapewniając przy tym trwałego finansowania. Jednocześnie obserwujemy w społeczeństwie tendencję, w której dobrobyt jest coraz częściej traktowany jako coś oczywistego, podczas gdy maleje gotowość do wspólnego tworzenia i utrzymywania warunków niezbędnych do tego dobrobytu. W wielu miejscach pod presją znajdują się etos pracy, gotowość do działania i poczucie własnej odpowiedzialności.
Jeśli podmioty polityczne i społeczne będą kontynuować ten kurs, zagrożą one zdolności finansowej naszego kraju i jego gmin do działania. Konsekwencje nie będą miały charakteru abstrakcyjnego, lecz będą odczuwalne bezpośrednio w szkołach, na drogach, w ofercie kulturalnej, na obiektach sportowych, w transporcie publicznym oraz w zakresie świadczeń socjalnych.
Jednocześnie jestem przekonany, że możemy odwrócić ten trend. Niemcy dysponują silnymi gminami, zaangażowanymi obywatelami oraz wydajnymi przedsiębiorstwami. Wymaga to jednak szczerej debaty na temat priorytetów, odpowiedzialności finansowej oraz konsekwentnego stosowania zasady: kto powierza zadania, musi je również sfinansować. Rząd federalny i kraje związkowe muszą podjąć działania, aby gminy mogły rzetelnie wypełniać swoje zadania i zapewnić miejsca warte życia na przyszłość.”
Gminy i ich organizacje nadrzędne domagają się zatem od rządu federalnego i krajów związkowych:
- Deficyt gminny musi zostać w całości zrównoważony – np. poprzez pomoc doraźną, wyższe udziały w podatkach oraz reformy systemów zabezpieczenia społecznego.
- Każde nowe zadanie musi być w pełni sfinansowane („Kto zleca, ten płaci”).
- Standardy i wymogi prawne muszą pozostać możliwe do sfinansowania.
- Należy zapewnić gminom zdolność do działania i samorządność.
Kryzys finansowy gmin już dawno przestał być abstrakcyjnym wyzwaniem. To on decyduje o tym, czy miasta, gminy i powiaty będą mogły nadal wypełniać swoje zadania i zapewniać obywatelom sprawne usługi użyteczności publicznej. Rząd federalny i kraje związkowe mają zatem obowiązek zapewnić samorządom lokalnym takie wsparcie finansowe, aby i w przyszłości pozostawały one niezawodnym partnerem na szczeblu lokalnym.